Promotieonderzoek
Promotor: Prof.Dr.W. van Anrooij/Universiteit Leiden

Vroegmoderne historieliederen op basis van middeleeuwse verhaalstof

Bekende middeleeuwse verhalen (zoals Floris en Blanchefleur) worden gedrukt als prozaroman. Sommige daarvan worden bewerkt tot balladeachtige ‘historieliederen’. Deze blijven populair tot aan de Romantiek. Ze getuigen van de invloed van de middeleeuwse cultuur op de vroegmoderne tijd. Dit onderzoek gaat over ontstaan, ontwikkeling en populariteit van het genre.

"Toen moest Helena ter doodveroordeling gaan
“Helaas! Is dit de troost?”, sprak zij. “Door mijn man,
Die mij dus heeft bemind?”, klaagde zij met veel verdriet
“Waaraan heb ik dit verdiend, om met mijn twee kinderen te sterven?”
De gouverneur, keihard, heeft Helena’s rechterhand
Er laten afhakken, zoals was rechtgesproken."
(Eigen vrije vertaling)
 

Er gebeurt nogal wat in de tekst hierboven; een vrouw wordt met haar kinderen ter dood veroordeeld door een gouverneur en bovendien wordt haar hand afgehakt. De oorspronkelijke tekst heeft geen zuiver metrum (het loopt niet goed) en ook het rijm rammelt. Bovendien gaat het om een lied, want de tekst moet volgens de wijsaanduiding uiteindelijk gezongen kunnen worden op de melodie van het Wilhelmus. Op allerlei manieren roept zo'n fragmentje dus vragen op.

Hoe het zo is gekomen
We hebben hierboven te maken met een middeleeuws verhaal, De verduldige Helena van Constantinopel, dat eerst in een prozaroman is verschenen en dat daarna in is bewerkt tot een verhalend lied; een historielied. Van deze liederen zijn er niet veel meer overgeleverd, slechts 11. Dat komt omdat ze meestal werden gedrukt op goedkope blaadjes en die worden gewoonlijk achteloos weggegooid, net zoals wij de oude krant in de papierbak doen. Dankzij een verzamelaar uit waarschijnlijk het einde van de achttiende eeuw hebben we er in elk geval acht overgeleverd gekregen die afkomstig zijn van één boekdrukker. Deze heeft al deze liedjes op een groot vel papier (plano) gezet dat hij aan twee kanten heeft bedrukt, daarna tweemaal heeft gevouwen en opengesneden tot een boekje (octavo) met acht bladzijden (zie hiernaast).

Die verder onbekend gebleven verzamelaar heeft de kleine zangboekjes zelfs gebundeld. Deze kleine collectie is uiteindelijk terechtgekomen bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Daar is de set ergens voor 1954 uit elkaar gehaald en elk boekje is afzonderlijk voorzien van een kartonnen omslag. Op die manier heb ik ze aangetroffen in de hofstad en van begin af aan was ik geïntrigeerd. Dit stapeltje liederen vormt dus het uitgangspunt voor mijn onderzoek.

De liederen zijn gemiddeld 300 berijmde verzen lang. De acht liederen zijn in de jaren 1765-81 gedrukt door  Amsterdammer Barent Koene I, die werkt vanuit de Jordaan. De drukker is in die tijd bekend om zijn vele liedboekjes, centsprenten, prozaromans en ander goedkoop drukwerk. Zijn meeste drukwerk zal hij verkocht hebben op straat; op de markt of via kooplieden. Koene drukt vooral voor de mensen met de kleine beurs met interesse in oude verhalen of liederen met een christelijk-stichtelijke inhoud of zelfs met teksten die de Oranjes de hemel in prijzen (het zijn dan roerige tijden en Barent Koene I steekt zijn mening niet onder stoelen of banken).

Een populair verschijnsel
Deze historieliederen zijn niet nieuw; van enkele titels zijn er al afdrukken of aanduidingen bekend uit de zestiende eeuw. Op sommige schilderijen en prenten (zoals hier links) is te zien hoe mensen thuis, op straat en in de kroeg een lied zongen met zo'n blad in de hand. Over hoe en waarom deze vertellingen in liedvorm zijn verschenen is niets bekend, evenmin over wie de stukken hebben geschreven, geproduceerd, verkocht en gezongen. De liederen vormen bewijsmateriaal dat de middeleeuwse nooit zomaar is gestopt, maar altijd, onbewust, heeft voortgeleefd. Overigens is dat een internationale discussie op het moment, dus dit onderzoek levert daaraan een bijdrage.

Bijzonder nuttig
Mijn hoofdvraag is in elk geval vooral wat nu de plek is van deze toch ooit populaire liederen in onze literaire en culturele geschiedenis.

Het belang van dit onderzoek is vooral dat het ons een nieuwe mogelijkheid biedt om ons bewust te zijn van wat onze keuzes nu beïnvloedt. Omdat ons leven nu eenmaal draait om het maken van keuzes is het goed om die zo helder mogelijk te maken. Van alles kan invloed hebben op die helderheid; vaak zijn dat voortsluimerende religieuze of culturele ideeën. Als je duidelijk voor ogen hebt wat je keuzes beïnvloedt, kun je het beste kiezen. Hoe meer verantwoordelijkheid je hebt te dragen, hoe belangrijker dat dus is.

Aan de slag
Barent Koene I heeft in elk geval de onderstaande titels gedrukt:

Daarnaast zijn ons uit andere bronnen nog drie liederen bekend: de Soudaensdochter, De wandelende Jood en De Zwaanridder. Vooral de liederen van Barent Koene I bieden een uniek startpunt. Omdat we zoveel liederen uit één bron en één tijd hebben hebben we hier te maken met een buitenkans om dit genre goed te bestuderen.

In beginsel betekent dit dat er per historielied in kaart wordt gebracht welke bronnen zijn gebruikt door de maker van de liedtekst. Dat verschilt per lied, maar in de meeste gevallen is er dus in elk geval een prozaroman gebruikt. Door de tekst uit zo'n roman te vergelijken met die van het lied valt de bewerkingstechniek bloot te leggen. Op die manier is te zien welke zaken de schrijver heeft weggelaten, toegevoegd of zelfs aangedikt.

Elk historielied wordt een dossier gemaakt. Daarin wordt zo'n lied aan de hand van een vast model beschreven op inhoud, vorm, melodie (contrafact), herkomst vertelstof, opsomming van vermelde of nog bestaande materiële bronnen waarin het lied is overgeleverd en eventuele tekstvarianten. Waar mogelijk wordt een ontstaansgeschiedenis van de gebruikte vertelling gegeven. Andere historieliederen die aan bovengenoemde kenmerken voldoen kunnen ook worden beschreven en geduid middels de methode die tijdens dit onderzoek wordt ontwikkeld.

Op avontuur
Per lied zal er dus elke keer een aparte route bewandeld moeten worden. Dat komt door de overlevering van de bronteksten waarnaar soms nog gespeurd moet worden. Daarin zit dus een voorname uitdaging en soms zelfs enig avontuur. Zo is er van de Hertog van Brunswyk geen prozaroman bekend. Door op zoek te gaan naar andere bronnen, kom je ineens uit in het midden van de twaalfde eeuw. Dan zit je ineens tussen kruisvaarders, keizerlijke familievetes en uiteindelijk zelfs weer in de jaren 1930 bij nazi's die dit verleden willen oprakelen om hun eigen mythologie te construeren.

Juist de dwarsverbanden die door alle dossiers heen zijn te leggen zijn het interessantste. In elk geval heb ik al uitgevonden dat vijf van de acht historieliederen zijn te zingen op het Wilhelmus. In liefst zes liedteksten is sprake van een vrouw die net als de bovengenoemde Helena 'verduldig' is. Dat wil zeggen dat zo'n vrouw gehoorzaam moet zijn aan haar man en lijdzaam en geduldig moet ondergaan wat haar voor mensonterend leed wordt aangedaan. Bij Helena zie je al dat dit heel wat kan zijn.

Daarnaast wordt Barent Koene I bestudeerd. Deze was een boekdrukker en -verkoper die werkte vanuit de Goudsblomstraat in Amsterdam (1765) en de Lindengracht (1766-1780). In 1781 heeft hij tenminste 3 boeken uitgebracht onder de naam Barent Koene & Comp., waarna hij de drukkerij heeft overgedaan aan zijn broers S. & W. Koene. Door een businessmodel te maken van zijn bedrijf wil ik hem zo goed mogelijk plaatsen in zijn tijd. Zowel de 'harde' als 'zachte' kant van zijn onderneming wordt goed in beeld gebracht met het business model canvas.

Tot slot
Het is dus mijn grote wens om een zo goed mogelijk onderzoek te doen, waarin ik antwoord geef op de vraag wat de plek van deze ooit populaire liederen is in onze geschiedenis. Zo wil ik ook mijn bijdrage leveren aan een iets groter bewustzijn van de collectieve mentaliteiten die van invloed zijn op onze keuzes. Daarnaast vind ik dat je als docent ook een voorbeeldfunctie hebt; je moet het uiterste uit jezelf halen. Tot nu toe beleef ik in elk geval al veel plezier aan dit alles, dus ik ben vast van plan om hoe dan ook door te zetten.

Vragen en/of opmerkingen zijn zeer welkom via e-mail!

Martijn Wijngaards

 

___________

Medieval narrative material lives on in printed prose romances from about 1500 to 1900. Some prose romances were edited into ballad-like historic songs. This early modern genre remains a forgotten chapter in Dutch literary history. This research describes the origination and evolution of the genre and searches for an explanation for its popularity.