De Heilige Graal

De Heilige Graal

Enkele feiten op een rijtje

voor dummies en Da Vinci Code-lezers

Ja, ja, ja, sinds The Da Vinci Code van Dan Brown is er weer veel interesse voor de Graal! Ja, ja, allerlei idiote discussie over de ware aard van dit wonderbare ding steken weer de kop op. Waarom zoeken mensen toch al eeuwen naar dit ding? Waarom spreekt de Graal toch zo tot de verbeelding?

Of met andere woorden:

Wat is de Graal? Waar dient hij voor?

Sinds een jaartje of tien ben ik mij zo bij tijde en wijle serieus gaan bezig houden met de vraag waarom allerlei mensen toch zoeken naar dat object.

Bovendien: waarom worden allerhande mysterieuze plekken in verband gebracht met de Graal?

Ik probeer een voorzichtige verkenning te geven, want het valt niet mee om alle feiten (en vooral alle flauwekul) op een rijtje te zetten. Als er iets ontbreekt aan mijn opsommingen, hoor ik het graag!

Koning Arthur

Er is natuurlijk, dankzij Chrétien de Troyes en zijn navolgers, overduidelijk een relatie tussen de mythische koning Arthur en de Heilige Graal.

Klik hier om meer te lezen over Arthur.

De allereerste verschijning

Niet enkele jaren na het overlijden van Christus, maar 'pas' rond 1181 verschijnt de eerste Graalroman ooit: Percival ou li Contes del Graal. Deze is geschreven door de briljante Chrétien de Troyes, de schrijver van verscheidene romans over koning Arthur. Het verhaal is geschreven in opdracht van Filips van de Elzas, graaf van Vlaanderen. Chrétien schildert zijn mecenas zelfs af als een rechtvaardig mens, loyaal aan de kerk (vv 25-26) in de proloog van zijn werk.

Percival is een vernieuwend werk: waar de ridders van de Ronde Tafel moeten uitblinken in hoofsheid, gaat de Graalridder nog een stap verder, want hij is een rechtstreekse afgezant van God zelf. De goddelijke boodschap van onvoorwaardelijke liefde lijkt te worden gepropageerd door Chrétien. Daarnaast spreekt de schrijver consequent over Graal, zonder 'Heilige' ervoor. Wat die Graal is, wordt niet verteld.

Briljant is wel de techniek van entrelacement die wordt gebruikt door Chrétien. Beurtelings volgt de lezer Gauvain (Walewein) en Percival op hun avonturen. Gauvain staat bekend als de perfecte hoofse ridder, maar de jonge Percival blijkt aan een nog hoger ideaal te voldoen.

Chrétien geeft dus geen duidelijkheid over het ridderideaal dat hij voor ogen heeft. Daarnaast vertelt hij helemaal niet wat de Graal precies is, al is het woord graal aan het Vlaamse hof waarschijnlijk bedoeld voor grote schalen waarop eten wordt opgediend. Chrétien zegt alleen dat de Graal niet zomaar een stuk eetgerei is: in zijn Graal wordt de hostie opgediend.

Maar meer geeft de auteur niet prijs. Sterker nog: hij heeft Percival nooit voltooid. Of dat komt doordat hij stierf, of dat er een andere reden is daarvoor, is niet bekend.

Het onvoltooide karakter van het werk blijkt wel een duidelijke stimulans te zijn voor de grote populariteit van het werk. In de jaren na het verschijnen ontstaan er verschillende Continuations (vervolgen).

Lees hier een samenvatting van het verhaal van Perceval.

Chronologisch: Continuations en nieuwe versies

+1190
Eerste Continuation-Perceval
(Schrijver?)
(Opdrachtgever?)
De eerste Continuation geeft alleen weer hoe het verder gaat met Walewein. Andere vragen blijven onbeantwoord.

+1200
Joseph d'Arimathie of Le Roman de l'estoire dou Graal
Robert de Boron
(Opdrachtgever?)
Hier gaat het niet om een vervolg op Perceval, maar om een heel nieuw verhaal. Robert baseert zich op het apocriefe Evangelie van Nicodemus als hij verhaalt hoe Jozef van Arimathea de Graal verwerft en het bloed van Christus daarin opvangt. Belangrijk om op te merken is dat Robert de eerste is die de Graal in verband brengt met het Laatste Avondmaal.

+1200
Tweede Continuation-Perceval
Wauchier de Denain
In opdracht van Filips van Namen, regent van Vlaanderen, namens Johanna van Constantinopel, gravin van Vlaanderen
Belangrijk is om op te merken dat de Graal hier een beker of schaal is met daarin het bloed van Christus. Hier is een duidelijke verbinding met het Heilig Bloed van Brugge.

+1210
Parzival
Wolfram von Eschenbach
(Opdrachtgever?)
Zie hieronder.

+1210-1220
Perlesvaus ou le Haut Livre du Graal
(?)
(?)
Hier ga ik niet verder niet meer op in, dan dat het een latijnse Perceval betreft met de nodige kruisvaartethiek. Later meer over deze tekst.

+1215-1235
Queste del Saint Graal
(?)
(?)
Zie hieronder.

+1230
Vervolg op Perceval
Gerbert de Montrieul (waarschijnlijk)
(?)
Geen echte Continuation-Perceval, maar een soort verbinding tussen de tweede en de derde. In dit werk voltooit Walewein zijn avonturen.

+1230
Derde Continuation-Perceval
Manessier
In opdracht van Johanna van Constantinopel, gravin van Vlaanderen.
Dit werk is ongetwijfeld beïnvloed door de Queste del Saint Graal, want hier is het volstrekt duidelijk dat de Graal Jezus' beker is bij het Laatste Avondmaal, maar ook dat het object het bloed van Christus bevat. Het Perceval-verhaal wordt afgesloten: Perceval wordt Graalkoning, maar na 7 jaar regeren trekt hij zich terug als kluizenaar in het woud. Daar sterft hij, waarna de Graal enkele andere geheimzinnige attributen verdwijnen.

Het moge duidelijk zijn dat de Continuations-Perceval een duidelijk Vlaamse achtergrond hebben. Als je dan toch zo nodig de Graal wil vinden, kun je echt het beste naar Brugge en andere Vlaamse plaatsen gaan, in plaats van naar Schotland, Engeland of Israël. Niet dat dit ding in Vlaanderen ligt, maar het dunkt mij dat je daar dicht bij de bron zit van de eerste vertelling op schrift.

De Graal als meteoriet

Rond 1210 verschijnt Parzival van de Duitstalige auteur Wolfram von Eschenbach. Wolfram vertelt het verhaal niet alleen helemaal opnieuw, hij beweert ook dat Chrétien het helemaal verkeerd heeft overgeleverd. Het is een indrukwekkend boek, dat veel uitgebreider is dan dat van zijn voorganger.

De Graal is bij Wolfram een mysterieuze edelsteen die uit de hemel is komen vallen, een steen uit de kroon van Lucifer. Daar omheen heeft zich een orde van kuise ridders verzameld, de 'templeise', een naam die doet denken aan de orde der Tempeliers.

Uiteindelijk wordt Parzival Graalkoning en hij krijgt een zoon: Loherangrin (Lohengrin!) de Zwaanridder, die zijn vader later opvolgt als Graalkoning. Lees over deze ridder meer in mijn boek 'De Zwaanridder die in Nijmegen aankwam'.

De beker van Christus

Ergens tussen 1215 en 1235 ontstaat de Queste del Saint Graal. Deze is geschreven in navolging van Robert de Boron, door een auteur die Chrétiens verhaal niet meer als uitgangspunt neemt, maar de Graal totaal verchristelijkt. De Graal is hier de beker/schaal die Christus laat rondgaan bij het Laatste Avondmaal. Als Jezus even later aan het kruis hangt, vangt Jozef van Arimathea Zijn bloed op in de Graal. In feite begint dus hier de verbeelding omtrent de Graal zoals het grote publiek die kent.

De hoofdrolspeler in de Queste is niet meer Perceval, maar een nieuwe, edeler ridder: Galahad (Galaad). In feite wordt Galahad opgevoerd als de nieuwe Christus, maar dan in de gedaante van een ridder. Juist omdat hij zo puur, edel en dapper is, wordt Galahad Graalkoning. Hij verlaat zelfs net als Jezus de aarde in een hemelvaart en verricht voor die tijd vele wonderen. Perceval wordt een bijpersonage, evenals Bors (Bohort) die allebei Galahad vergezellen op de Graalqueeste.

De Queste is uiteindelijk het Graalverhaal dat het beste is overgeleverd. Uiteindelijk is dit verhaal in de Nederlandstalige Lancelotcompilatie (circa 1325) terechtgekomen, maar ook in de Morte d'Arthur van Sir Thomas Malory (rond 1485). Met name het laatste werk ligt aan de basis van de wereldwijde verbreiding van de verhalen van Arthur en van de Graal.

Lees het complete verhaal van Galahad en de Graal in de Roman van Lancelot op DBNL. Het gaat hier om een eigentijdse bewerking van de Lancelotcompilatie.

In feite schrijven Robert de Boron en zijn navolgers een trilogie waarvan de Graalqueeste het hoogtepunt is. Voor de Queste moet je eigenlijk eerst de Joseph d'Arimathie lezen, waarin te lezen staat hoe deze leerling van Jezus de Graal krijgt en deze gebruikt om Jezus' bloed in op te vangen. Let op! In de Bijbel staat hierover niets, al komt deze Jozef er wel in voor. (Kijk maar: Bijbel, Matteüs 27: 57-60.)

In het tweede deel van de trilogie, Merlin, wordt geschreven over Merlijn, de tovenaar en raadsheer van Arthur. Hier is vooral van belang dat Merlijn de 'gevaarlijke zetel' opricht aan de Ronde Tafel, waar niemand zomaar in kan zitten (maar dus uiteindelijk Galahad wel...)

Door deze trilogie is dus een geweldige verteltraditie op gang gekomen met allemaal eigen verhalen. Zo claimen enkele plaatsen in Europa dat Jozef van Arimathea daar is aangekomen met de Graal; Glastonbury is waarschijnlijk de bekendste.

De Graal in onze tijd. Is dat ding ergens te vinden?

Klik hier!

Heeft het Heilig Bloed van Brugge iets te maken met de Graal?

Klik hier!